Wola, Okoliczność i Samozwodzenie: Esej o wolności, środkach działania i historycznej bezsilności w Brazylii

Wprowadzenie

Popularne powiedzenie „chcieć to móc” wyraża uproszczoną pedagogikę moralną, według której subiektywna wola wystarcza, aby przynieść obiektywną skuteczność. Jednak zarówno doświadczenie praktyczne, jak i refleksja filozoficzna wskazują coś przeciwnego: wola bez środków pozostaje jedynie intencją, a nie mocą. Niniejszy esej proponuje analizę tego rozróżnienia na podstawie doświadczenia rodzinnego — kontrastu między dwoma postawami egzystencjalnymi — i powiązanie go z dramatem historycznym Brazylii od upadku monarchii.

Sprzeczność między działaniem zgodnie z okolicznościami a działaniem wyłącznie według własnej woli ujawnia nie tylko dwa style życia, lecz także dwie koncepcje wolności, rzeczywistości i odpowiedzialności historycznej.

1. Abstrakcyjna wola a rzeczywista moc

Olavo de Carvalho podkreślał, że nowoczesność myli:

• Wolę z możliwością

• Pragnienie ze skutecznością

• Moralną intencję z działaniem historycznym

Według niego „chcieć bez środków” jest formą złudzenia psychologicznego, często towarzyszoną emocjonalnym wyładowaniem i moralizującą retoryką, ale bez rzeczywistej płodności. Stąd jego prowokacyjna metafora „przedwczesnej ejakulacji”: jest impuls, ale nie ma wytwarzania owoców.

Rzeczywista moc wymaga:

• Obiektywnej lektury rzeczywistości

• Włączenia w instytucje

• Kapitału kulturowego

• Dyscypliny intelektualnej

• Strategii długoterminowej

Bez tych elementów wola pozostaje w sferze subiektywnego afirmowania siebie, a nie obiektywnej transformacji.

2. Inteligencja okoliczności

José Ortega y Gasset precyzyjnie sformułował:

„Jestem ja i moje okoliczności; jeśli ich nie ratuję, nie ratuję siebie.”

Działanie ludzkie nie zachodzi w próżni, lecz w polu możliwości wyznaczonym przez czynniki historyczne, społeczne, ekonomiczne i kulturowe. Uznanie tego nie jest rezygnacją, lecz roztropnością (phronesis) — cnotą praktyczną pozwalającą przekształcać ograniczenia w możliwości.

Chwytanie okazji pojawiających się „na mocy okoliczności” nie jest pospolitym oportunizmem, lecz strategicznym realizmem. Oznacza to zrozumienie, że:

• Wola potrzebuje kanałów

• Cnota potrzebuje środków

• Wolność potrzebuje struktury

Takie podejście nie romantyzuje pragnienia; zakotwicza je w rzeczywistości.

3. Suwerenność woli i samozwodzenie

Postawa przeciwna — życie wyłącznie „robiąc to, co się chce” — ma tendencję do ignorowania:

• Struktury społecznej

• Ograniczeń materialnych

• Warunków historycznych

• Wymogów edukacji

• Sieci władzy

W takim przypadku jednostka zachowuje wewnętrzny obraz wolności, ale traci:

• Zdolność realnego działania

• Włączenie historyczne

• Ciągłość pokoleniową

• Skuteczność społeczną

Powstaje wówczas funkcjonalne samozwodzenie: forma ochrony psychicznej przed uznaniem własnej bezsilności. Nie chodzi o świadome kłamstwo, lecz o wewnętrzną narrację, która chroni poczucie własnej wartości.

Podmiot wierzy, że jest wolny, bo podąża za swoimi pragnieniami, podczas gdy w rzeczywistości pozostaje izolowany od rzeczywistości.

4. Brazylijski dramat: chcieć bez środków

Republikański Brazylia narodziła się z zerwania bez solidnej ciągłości instytucjonalnej. Monarchia została zastąpiona projektem ideologicznym inspirowanym modelami zagranicznymi, bez:

• Zakorzenionej tradycji politycznej

• Intelektualnie wykształconych elit

• Wspólnej spójności moralnej

• Stabilnej bazy kulturowej

Rezultatem była kultura polityczna charakteryzująca się:

• Idealizmem bez struktury

• Moralizmem bez strategii

• Retoryką bez skuteczności

• Wolą bez środków

W tym kontekście postawa życia wyłącznie według własnej woli stała się społecznie powszechna. Jednostka czuje się moralnie integralna, lecz historycznie nieistotna.

Wolność staje się narracją, a nie rzeczywistością.

5. Samozwodzenie jako forma bezsilności

Samozwodzenie nie jest jedynie błędem poznawczym. Jest strategią egzystencjalną, pozwalającą uniknąć:

• Dyscypliny

• Rezygnacji

• Planowania

• Pokory wobec rzeczywistości

Uznanie braku środków wymaga akceptacji ograniczeń, inwestowania w edukację i podporządkowania woli strukturze realu. Wielu woli zachować obraz autonomii niż budować autonomię w praktyce.

Tak więc „robię, co chcę” zastępuje „mogę zrobić to, co konieczne”.

6. Dwie postawy, dwa losy

Kontrast między dwiema postawami egzystencjalnymi można zestawić w tabeli:

Inteligencja okoliczności	Suwerenność woli
Lektura rzeczywistości	Pierwszeństwo pragnienia
Strategia	Impuls
Twórcza adaptacja	Subiektywna sztywność
Budowanie środków	Pogarda dla środków
Skuteczność historyczna	Autoobraz wolności

Pierwsza postawa przynosi konkretne owoce. Druga generuje narracje oporu. 

Wnioski

W Brazylii życie wyłącznie według własnej woli, bez uwagi na okoliczności i bez budowania środków, nie jest wolnością — jest samozwodzeniem. Prawdziwa wolność nie rodzi się z impulsu, lecz z realnej zdolności działania.

Wola staje się mocą dopiero wtedy, gdy podporządkowuje się rzeczywistości.

Bez tego pozostaje jedynie złudzenie autonomii w scenariuszu historycznej bezsilności.

Bibliografia z komentarzem

• Ortega y Gasset, José – Medytacje nad Don Kichotem
  Kluczowe dla zrozumienia pojęcia okoliczności jako konstytutywnego elementu jaźni.

• Olavo de Carvalho – O Imbecil Coletivo
  Krytyka moralistycznych złudzeń i mylenia intencji z efektywnością w kulturze brazylijskiej.

• Max Weber – Etyka protestancka a duch kapitalizmu
  Pokazuje, jak struktury kulturowe kształtują zdolność działania historycznego.

• Alexis de Tocqueville – Demokracja w Ameryce
  Analiza, w jaki sposób instytucje i zwyczaje społeczne podtrzymują realną wolność.

• Gilberto Freyre – Dom Wielki i Niewolnik (Casa-Grande & Senzala)
  Kontekst historyczny formowania się brazylijskiego społeczeństwa i jego ograniczeń strukturalnych.