Brazylia to nie firma: dlaczego prezydenta nie można traktować jak CEO?

Wprowadzenie

W ostatnich latach w brazylijskiej debacie politycznej coraz częściej porównuje się prezydenta Republiki do dyrektora generalnego firmy (CEO). Ta analogia sugeruje, że państwo powinno być zarządzane według tych samych kryteriów co sektor prywatny: efektywności, redukcji kosztów, jasno określonych celów i maksymalizacji wyników.

Jednak takie podejście ignoruje specyfikę państwa, polityki oraz brazylijskiego społeczeństwa. Rządzenie narodem nie jest tym samym, co kierowanie korporacją. Brazylia nie jest firmą, a prezydent nie posiada tych samych funkcji, uprawnień ani odpowiedzialności co CEO.

Krytyka ta nabiera szczególnego znaczenia w kontekście współczesnej Brazylii, naznaczonej sporami instytucjonalnymi, polaryzacją polityczną, rozrostem władzy biurokratycznej oraz napięciami między suwerennością narodową a organizacjami międzynarodowymi.

1. Państwo to nie firma: różnice strukturalne

Prywatna firma istnieje po to, aby generować zysk. Działa według jasno określonych celów, hierarchii oraz bezpośredniej kontroli nad pracownikami. CEO wybiera swój zespół, wyznacza strategie i odpowiada przede wszystkim przed akcjonariuszami.

Państwo natomiast:

• rządzi zróżnicowaną populacją o sprzecznych interesach

• podlega konstytucji, parlamentowi, sądom oraz opinii publicznej

• zajmuje się wartościami, tożsamością narodową, kulturą, historią i suwerennością

• nie może „zwalniać” obywateli ani wybierać, kogo będzie rządzić

W Brazylii prezydent funkcjonuje w złożonym systemie równowagi władz, w społeczeństwie pluralistycznym, naznaczonym nierównościami społecznymi, regionalizmem, napięciami ideologicznymi i silną obecnością aparatu państwowego.

Decyzje polityczne nie przynoszą więc tak przewidywalnych skutków jak decyzje biznesowe. Ta sama polityka publiczna może wywoływać różne reakcje w zależności od realiów społecznych, kulturowych i ekonomicznych.

2. Iluzja „technicznego” zarządzania i władza biurokratów

Idea rządu „technicznego, neutralnego i nieideologicznego” często służy uzasadnieniu przekazywania władzy ekspertom, agencjom regulacyjnym oraz organizacjom międzynarodowym.

W Brazylii przejawia się to poprzez:

• autonomiczne agencje regulacyjne

• orzeczenia sądowe o silnym znaczeniu politycznym

• wpływ organizacji wielostronnych

• technokratów niewybieranych w wyborach

Choć oficjalnym celem jest efektywność, w praktyce struktury te narzucają określone wizje świata bez bezpośredniej konsultacji ze społeczeństwem. Osłabia to suwerenność demokratyczną i ogranicza realny wybór obywateli.

Model ten bywa kojarzony z elitą polityczno-biurokratyczną, która rządzi „z góry na dół”, traktując społeczeństwo jako obiekt zarządzania, a nie jako podmiot polityczny.

3. Pandemia jako przykład zarządzania autorytarnego

Podczas pandemii COVID-19 Brazylia doświadczyła silnej centralizacji decyzji, obejmującej:

• ograniczenia przemieszczania się

• zamykanie działalności gospodarczej

• arbitralne definiowanie „usług niezbędnych”

• narzucanie zasad sanitarnych bez szerokiej debaty

Wielu gubernatorów i urzędników traktowało kryzys jako problem czysto techniczny, ignorując jego skutki społeczne, ekonomiczne i psychologiczne.

Zdaniem krytyków pandemia pokazała, że stosowanie logiki korporacyjnej do zarządzania państwem może prowadzić do autorytaryzmu: menedżerowie decydują o tym, jak ludzie mają żyć, pracować i poruszać się, bez wyraźnej legitymacji politycznej.

4. Bolsonaro jako reakcja polityczna

Ruch bolsonarystyczny pojawił się częściowo jako reakcja na mentalność technokratyczną. Nie chodziło o odrzucenie efektywności, lecz o sprzeciw wobec stałej kurateli „oświeconej” elity nad narodem.

W czasie rządów Bolsonaro:

• zacieśniono relacje z sektorem prywatnym

• próbowano stosować logikę zarządzania biznesowego

• technokraci napotykali opór systemu publicznego

• ujawniły się granice analogii CEO–prezydent

Doświadczenie to pokazało, że brazylijskie państwo nie działa jak firma: istnieją bariery prawne, biurokratyczne, polityczne i instytucjonalne, które uniemożliwiają szybkie i scentralizowane decyzje.

5. Rząd Luli i polityka zagraniczna

Eduardo Bolsonaro krytykuje również kierunek polityki zagranicznej rządu Luli, zwłaszcza:

• zbliżenie do reżimów autorytarnych

• niejednoznaczne relacje z państwami w konfliktach

• poparcie dla organizacji wielostronnych o realnej władzy

• osłabienie pragmatyzmu dyplomatycznego

Postawa ta szkodzi wizerunkowi Brazylii i niesie konsekwencje praktyczne, takie jak ograniczenia wizowe ze strony Stanów Zjednoczonych.

Podczas gdy kraje takie jak Argentyna starają się odbudować swoją wiarygodność międzynarodową, Brazylia bywa kojarzona z państwami niestabilnymi lub wrogimi Zachodowi.

6. Sądownictwo, polityka i cenzura

Kolejnym kluczowym punktem są oskarżenia o prześladowanie przeciwników politycznych poprzez:

• selektywne śledztwa

• cenzurowanie krytyki rządu

• ograniczanie wolności słowa

• wykorzystywanie aparatu państwowego przeciw opozycji

Sprawy dotyczące parlamentarzystów opozycji, zwłaszcza związanych z bolsonaryzmem, przedstawiane są jako oznaki osłabionej demokracji, w której krytyka polityczna bywa traktowana jak przestępstwo.

Eduardo Bolsonaro porównuje ten proces – w mniejszej skali – do reżimów takich jak Wenezuela czy Iran, ostrzegając przed stopniową erozją wolności.

7. Utrata wolności „kawałek po kawałku”

Wolność nie znika nagle, lecz stopniowo:

• tymczasowe ograniczenia

• normalizacja kontroli

• kryminalizacja krytyki

• konsolidacja autorytaryzmu

Taki schemat miał miejsce w Wenezueli i – zdaniem krytyków – może powtórzyć się w Brazylii bez reakcji społecznej i politycznej.

Zakończenie

Traktowanie Brazylii jak firmy, a prezydenta jak CEO, to niebezpieczne uproszczenie. Państwo nie istnieje po to, by generować zysk, lecz by zapewniać suwerenność, porządek, wolność i tożsamość narodową.

Doświadczenie brazylijskie pokazuje, że:

• technokracja oddala obywateli od decyzji

• biurokracja może gromadzić władzę bez legitymacji

• „efektywne” zarządzanie może stać się autorytarne

• polityka wymaga debaty, wartości i reprezentacji

Rządzenie krajem wymaga więcej niż arkuszy kalkulacyjnych i wskaźników. Wymaga zrozumienia historii, wrażliwości społecznej i poszanowania suwerenności narodu.

Bibliografia komentowana

1. Max Weber – Gospodarka i społeczeństwo
Weber rozróżnia logikę administracji publicznej i logikę przedsiębiorstwa. Państwo opiera się na biurokracji prawno-racjonalnej, a nie na kryteriach rynkowych.

2. Friedrich Hayek – Droga do zniewolenia
Analiza, jak centralizacja władzy, nawet w imię „efektywności”, prowadzi do autorytaryzmu.

3. Carl Schmitt – Pojęcie polityczności
Polityka nie może być sprowadzona do technicznego zarządzania – dotyczy suwerenności i konfliktu.

4. Alexis de Tocqueville – O demokracji w Ameryce
Ostrzeżenie przed „łagodnym despotyzmem” biurokratycznym.

5. Hannah Arendt – Korzenie totalitaryzmu
Analiza normalizacji nadużyć i propagandy w systemach autorytarnych.

6. Francis Fukuyama – Źródła ładu politycznego
Państwa muszą równoważyć biurokrację, prawo i reprezentację.

7. Ludwig von Mises – Biurokracja
Państwa nie można oceniać według kryteriów zysku.

8. Olavo de Carvalho – Ogród udręczeń
Krytyka technokracji i globalizmu z perspektywy konserwatywnej.

9. Samuel Huntington – Porządek polityczny w zmieniających się społeczeństwach
Nierównowaga instytucjonalna prowadzi do kryzysów.

10. Anthony W. Pereira – Dyktatura i represja
Analiza użycia aparatu prawnego do kontroli opozycji.

11. Levitsky & Ziblatt – Jak umierają demokracje
Demokracje upadają stopniowo, przez erozję instytucji.

12. Norberto Bobbio – Przyszłość demokracji
O ograniczeniach rządów ekspertów i kryzysie reprezentacji.