Refleksje nad etyką rekomendacji i roztropności intelektualnej w mediach społecznościowych

Wprowadzenie

Media społecznościowe, pomimo swego pozornie nieformalnego charakteru, stanowią dziś jedną z głównych przestrzeni obiegu idei, kształtowania reputacji oraz nawiązywania więzi intelektualnych. Mimo to większość użytkowników korzysta z nich według kryteriów czysto impulsywnych, myląc towarzyskość z przyjaźnią, widoczność z wartością, a bliskość z rzeczywistym powinowactwem intelektualnym. W tym kontekście pilna staje się refleksja nad etyką postępowania w mediach społecznościowych, zwłaszcza gdy są one wykorzystywane jako narzędzia poważnej pracy intelektualnej.

Porównawcze doświadczenie odmiennych postaw kulturowych — zilustrowane tu różnicą między kontaktami polskimi a brazylijskimi — dostarcza cennej lekcji: sposób, w jaki kogoś się rekomenduje, nawiązuje kontakt lub włącza się do rozmowy, ujawnia głęboką koncepcję prawdy, odpowiedzialności oraz hierarchii wiedzy.

Rekomendacja jako akt moralny

Rekomendowanie jednej osoby drugiej nie jest gestem neutralnym. Jest to akt, który obejmuje:

• osąd jakości intelektualnej i moralnej osoby rekomendowanej;

• ocenę wartości i rzetelności wykonanej pracy;

• implicytną odpowiedzialność za spotkanie dwóch inteligencji.

Gdy rekomendacja dokonywana jest w sposób dyskretny, prywatny i uzasadniony — jak często ma to miejsce wśród polskich rozmówców — zachowana zostaje godność wszystkich zaangażowanych stron. Nie ma publicznej ekspozycji, nie ma symbolicznej kapitalizacji polecenia ani społecznego przymusu. Istnieje jedynie roztropna mediacja, typowa dla środowisk, w których reputacja traktowana jest z należytą powagą.

Postawa ta wyraźnie kontrastuje z powszechną praktyką w brazylijskich mediach społecznościowych, gdzie rekomendacje są rzadkie, powierzchowne lub wręcz nieobecne, a relacje powstają w sposób arbitralny, bez uprzedniej lektury myśli drugiej osoby. Kontakt ustanawiany jest tu jako cel sam w sobie, a nie jako konsekwencja rzeczywistego rozpoznania.

Studiować, zanim się odezwie: dyscyplina milczenia

Kolejnym kluczowym elementem tej etyki jest gotowość, by nie wchodzić natychmiast w rozmowę na wysokim poziomie. Decyzja o uprzednim przestudiowaniu dorobku i profilu intelektualnego danej osoby przed dodaniem jej do kontaktów nie jest ani nieśmiałością, ani brakiem pewności siebie — jest dyscypliną.

Jest to praktyczne zastosowanie klasycznej zasady, wielokrotnie podkreślanej przez mistrzów takich jak Olavo de Carvalho: nikt nie powinien wypowiadać się na temat, którego nie zna, ani zwracać się do kogoś, nie wiedząc, kim on jest i co reprezentuje. Wejście nieprzygotowanym w poważną rozmowę nie tylko zubaża dialog, lecz stanowi także formę braku szacunku.

„Wejście na wyższy poziom” nie oznacza przyjęcia sztucznej czy pedantycznej postawy, lecz dostosowanie się do wymagań przedmiotu. Tam, gdzie obecna jest myśl rygorystyczna, wymagana jest rygorystyczna przygotowalność. Milczenie staje się tu cnotą intelektualną.

Media społecznościowe: od impulsów do uporządkowanych więzi

Zasadniczy problem niedojrzałego korzystania z mediów społecznościowych nie leży w samej technologii, lecz w implicytnej antropologii, która nią rządzi. Gdy człowiek kieruje się impulsem, próżnością lub pragnieniem natychmiastowej przynależności, media te stają się przestrzenią nieustannego szumu. Gdy jednak orientuje się on na prawdę, hierarchię wiedzy i osobistą odpowiedzialność, mogą one stać się uprawnionymi narzędziami pracy kulturowej.

Opisana postawa polska — nacechowana dyskrecją, obiektywnym uznaniem i roztropnością — odzwierciedla kulturę, która zachowała jeszcze świadomość, że więź intelektualna jest czymś, co należy budować z rozwagą. Dominująca postawa brazylijska ujawnia natomiast erozję tej świadomości, zastąpionej nadmierną poufałością i brakiem kryteriów.

Zakończenie

Wynikająca z tego porównania lekcja etyczna jest jednoznaczna: media społecznościowe wymagają cnót. Wymagają roztropności, właściwego milczenia, uprzedniego studium, szacunku dla cudzej reputacji oraz świadomości moralnego ciężaru rekomendacji.

Preferowanie środowisk, w których cnoty te są praktykowane, nie jest elitaryzmem ani odrzuceniem kulturowym; jest po prostu konsekwencją poważnego projektu życia intelektualnego. Tam, gdzie prawda stanowi fundament wolności, więź ludzka nie może być improwizowana.

Etyka w mediach społecznościowych nie polega zatem na gromadzeniu kontaktów, lecz na porządkowaniu relacji według prawdy. Wszystko inne jest tylko szumem.

Bibliografia komentowana

CARVALHO, Olavo de. O Jardim das Aflições.
Dzieło fundamentalne dla zrozumienia różnicy między rozmową poważną a powierzchowną towarzyskością. Olavo pokazuje, że każda autentyczna rozmowa zakłada hierarchię wiedzy, opanowanie przedmiotu oraz odpowiedzialność moralną. Zasada „najpierw studiować, potem mówić”, zastosowana do mediów społecznościowych, wypływa bezpośrednio z tej koncepcji.

PIEPER, Josef. Podstawowe cnoty.
Szczególnie istotne dla zagadnienia roztropności (prudentia), rozumianej nie jako bojaźliwa ostrożność, lecz jako cnota intelektualna porządkująca działanie zgodnie z rzeczywistością. Pieper dostarcza klasycznego aparatu pojęciowego, pozwalającego rozumieć milczenie, uprzednie studium i dyskrecję jako akty pozytywne, a nie zaniechania.

ROYCE, Josiah. Filozofia lojalności.
Royce pogłębia pojęcie odpowiedzialności moralnej w więziach międzyludzkich. Jego refleksja pozwala zrozumieć rekomendowanie osób jako akt lojalności wobec prawdy i intelektualnego dobra wspólnego, a nie jako gest czysto społeczny czy emocjonalny.

ARYSTOTELES. Etyka nikomachejska.
Klasyczne źródło dla rozumienia przyjaźni opartej na cnocie i dobru, odróżnionej od przyjaźni z pożytku lub przyjemności. Dzieło to oferuje ponadczasowe kryteria rozróżniania autentycznych więzi intelektualnych od relacji czysto instrumentalnych — kluczowe dla etycznego korzystania z mediów społecznościowych.

PLATON. Fajdros.
Centralny dialog dla refleksji nad słowem, prawdą i odpowiedzialnością dyskursu. Platon antycypuje tu, w kluczu filozoficznym, niebezpieczeństwa komunikacji oderwanej od wiedzy i od duszy rozmówcy — problem, który w środowisku cyfrowym ulega spotęgowaniu.

GUÉNON, René. Królestwo ilości i znaki czasów.
Choć napisane w innym kontekście, dzieło to oferuje przenikliwą diagnozę jakościowego rozpadu relacji ludzkich, pomocną w analizie mediów społecznościowych traktowanych jako czysta akumulacja liczby kontaktów. Stanowi metafizyczny kontrapunkt wobec kultury ilości i impulsu.