Uwaga terminologiczna: w niniejszym tekście termin nacyjność odpowiada portugalskiemu pojęciu nacionidade, wywiedzionemu z angielskiego nationness używanego przez Johna Bornemana. Nie oznacza on po prostu obywatelstwa ani narodowości rozumianej jako status prawny. Chodzi o szerszą formę historycznego, społecznego i kulturowego zakorzenienia w narodzie. W przedstawionej tutaj interpretacji pojęcie to zostaje ponadto odczytane w perspektywie chrześcijańskiej.
Nacyjność można rozumieć nie tylko jako prawną przynależność do państwa ani po prostu jako tożsamość kulturową, lecz jako historyczne dziedzictwo wiedzy gromadzonej przez wspólnotę na przestrzeni kolejnych pokoleń. Naród przekazuje bowiem nie tylko język, religię, obyczaje, literaturę i symbole — przekazuje również sposoby reagowania na przeciwności.
W tym sensie niektóre społeczeństwa rozwijają coś, co można nazwać kulturami przetrwania: zespoły instytucji, zachowań, pamięci oraz wiedzy praktycznej, które rodzą się w następstwie powtarzających się kryzysów historycznych i pozostają dostępne dla późniejszych pokoleń.
Polska i Brazylia stanowią dwa szczególnie interesujące przykłady tego zjawiska, ponieważ ich historie są bardzo różne. Polska musiała nauczyć się zachowywać swoje istnienie narodowe w okresach utraty suwerenności terytorialnej i podporządkowania obcym imperiom. Brazylia natomiast, zwłaszcza w dziesięcioleciach wysokiej inflacji w XX wieku, rozwinęła kulturę ekonomiczną nastawioną na przetrwanie w warunkach trwałego pogarszania się siły nabywczej pieniądza.
Jedno społeczeństwo nauczyło się przetrwać kruchość państwa narodowego, drugie zaś — kruchość waluty.
Oba te doświadczenia pomagają zrozumieć nacyjność jako coś więcej niż bierną tożsamość. Jest ona również pamięcią operacyjną: tym, co społeczeństwo potrafi robić dlatego, że w określonym momencie swojej historii musiało się tego nauczyć, aby móc dalej istnieć w niesprzyjających okolicznościach.
Kiedy naród musi przetrwać bez państwa
Doświadczenie polskie stanowi być może jeden z najbardziej wyrazistych historycznych przykładów różnicy między państwem a narodem. W wyniku rozbiorów pod koniec XVIII wieku, których kulminacją był III rozbiór w 1795 roku, państwo polskie zniknęło z politycznej mapy Europy. Niepodległość została odzyskana dopiero w 1918 roku.
Przez 123 lata Polacy żyli więc przede wszystkim pod władzą imperiów rosyjskiego, pruskiego i habsburskiego. Można byłoby przypuszczać, że zniknięcie państwa doprowadzi stopniowo również do zaniku samej wspólnoty narodowej. Stało się jednak dokładnie odwrotnie: brak suwerenności sprawił, że niektóre instytucje społeczne przekształciły się w podstawowe narzędzia zachowania narodowej ciągłości.
Rodzina przekazywała język i pamięć; literatura zachowywała świadomość historyczną; religia podtrzymywała więzi wspólnotowe; parafia organizowała relacje społeczne; stowarzyszenia odtwarzały formy solidarności; diaspora zaś tworzyła terytorialne przedłużenia samej wspólnoty narodowej.
W ten sposób nawet wtedy, gdy państwo przestało istnieć, Polska nadal istniała jako wspólnota historyczna.
Zjawisko to pokazuje, że istnienie narodu nie zależy wyłącznie od istnienia instytucji państwowych. W określonych okolicznościach może on przetrwać właśnie dlatego, że rozwinął mechanizmy zdolne funkcjonować niezależnie od państwa.
Doświadczenie polskie wytworzyło zatem pewien rodzaj redundancji instytucjonalnej: kiedy państwo narodowe znikało, inne instytucje przejmowały część jego funkcji kulturowych i społecznych. Nie zastępowały państwa całkowicie, lecz sprawiały, że jego brak nie oznaczał rozpadu wspólnoty.
Diaspora jako przedłużenie nacyjności
Polska diaspora stanowi podstawową część tego systemu. Nie jest ona bowiem jedynie skutkiem komunizmu ustanowionego po II wojnie światowej. Jej początki są znacznie wcześniejsze: w XIX i na początku XX wieku wojny, prześladowania polityczne, przemiany gospodarcze i ubóstwo powodowały kolejne fale migracji.
Miliony osób polskiego pochodzenia osiedlały się w innych częściach Europy oraz w obu Amerykach. Chicago stało się jednym z największych ośrodków polskiego życia poza Europą, podczas gdy inne rodziny pozostawały albo osiedlały się na terenach należących niegdyś do monarchii austro-węgierskiej.
Rozproszenie to przyniosło interesujący skutek: polskość zaczęła istnieć poprzez różne jurysdykcje. Polak mógł mieszkać w Austrii, Stanach Zjednoczonych, Brazylii albo w innym kraju, nie rezygnując koniecznie ze swojej pamięci kulturowej. Naród stał się zatem częściowo eksterytorialny.
Właśnie w tym momencie diaspora przestaje być wyłącznie konsekwencją migracji i zaczyna funkcjonować jako instytucja przetrwania.
Rodzina rozproszona pomiędzy różnymi państwami posiada rozłożone ryzyko. Wspólnota kulturowa obecna w różnych jurysdykcjach znacznie trudniej może zostać całkowicie unicestwiona przez jeden kryzys polityczny. Samo rozproszenie przekształca się w mechanizm ciągłości.
Brazylia i przetrwanie w warunkach inflacji
Brazylia rozwinęła inny rodzaj kultury przetrwania.
Przez dziesięciolecia, szczególnie w latach osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku, inflacja stała się jednym z elementów struktury brazylijskiego życia gospodarczego. Pieniądz nie spełniał w pełni jednej z podstawowych funkcji, których się od niego oczekuje: zachowywania wartości w czasie.
Zmusiło to rodziny i przedsiębiorstwa do rozwijania zachowań obronnych. Otrzymane wynagrodzenie należało szybko wykorzystać, zakupy przyspieszano, zapasy domowe mogły służyć jako ochrona przed przyszłymi podwyżkami, a ceny należało nieustannie porównywać.
Kluczowego znaczenia nabierały instrumenty finansowe powiązane z indeksacją, a zarządzanie przepływami pieniężnymi stawało się niezwykle istotne.
Przedsiębiorstwa nauczyły się z wyjątkową uwagą zarządzać terminami płatności i wpływów, ponieważ każdy przedział czasu mógł przynieść realny zysk albo realną stratę.
Przeciętny Brazylijczyk rozwinął więc wyrafinowaną intuicję dotyczącą związku między czasem a pieniądzem.
Jeden cruzeiro dzisiaj nie był ekonomicznie równoważny temu samemu cruzeiro kilka tygodni później. Ludność nauczyła się poprzez codzienne doświadczenie czegoś, co podręczniki ekonomii przedstawiają w sposób abstrakcyjny: pieniądz posiada wymiar czasowy.
Wiedza ekonomiczna przekazywana przez kryzysy
Kiedy społeczeństwo przechodzi przez długotrwałe kryzysy, wiedza mająca początkowo charakter obronny może z czasem przekształcić się w kulturę.
W przypadku Brazylii można to zauważyć do dziś w uwadze poświęcanej stopom procentowym, zakupom ratalnym, inwestycjom finansowym, korekcie pieniężnej, indeksatorom oraz ochronie majątku.
Nawet osoby niemające akademickiego wykształcenia ekonomicznego często posiadają pewną intuicyjną znajomość tych mechanizmów. Pamięć inflacyjna wytworzyła bowiem rodzaj nieformalnej edukacji ekonomicznej.
Wiele rodzin nauczyło się, że samo odkładanie pieniędzy nie oznacza jeszcze ochrony majątku. Należało także rozumieć, gdzie pieniądze zostały ulokowane, jak długo tam pozostaną i jaką stopę zwrotu przyniosą.
Doświadczenie to posiada ogromną wartość historyczną. Społeczeństwo, które już przeszło przez poważne procesy inflacyjne, zachowuje repertuar zachowań, który może zostać ponownie wykorzystany, jeżeli podobne okoliczności powrócą.
Jest to wiedza zgromadzona przez nacyjność.
Dwie kultury, dwa rodzaje zagrożenia
Doświadczeń polskiego i brazylijskiego nie należy ze sobą utożsamiać. Problemy, wobec których stanęły oba społeczeństwa, były bowiem głęboko odmienne.
Polska doświadczała utraty suwerenności, obcych okupacji, wojen, przesiedleń ludności i wrogich reżimów politycznych.
Brazylia natomiast mierzyła się między innymi z długimi okresami niestabilności monetarnej i wysokiej inflacji.
Istnieje jednak pewna porównywalna struktura.
Polska musiała odpowiedzieć na pytanie:
Jak wspólnota narodowa może nadal istnieć, kiedy jej państwo przestaje ją chronić albo po prostu znika?
Brazylia natomiast musiała odpowiedzieć:
Jak rodzina może zachować swoją zdolność ekonomiczną, kiedy pieniądz przestaje odpowiednio przechowywać wartość jej pracy?
Odpowiedzi na te pytania wytworzyły odmienne instytucje i zachowania.
Rodzina, Kościół, język, pamięć i diaspora stały się polskimi mechanizmami ciągłości narodowej.
Indeksacja, dywersyfikacja majątku, zarządzanie terminami oraz szybkość obiegu pieniądza stały się brazylijskimi mechanizmami przetrwania gospodarczego.
W obu przypadkach społeczeństwo nauczyło się budować równoległe struktury bezpieczeństwa.
Nacyjność jako dziedzictwo rozwiązań
Porównanie to pozwala sformułować szerszą koncepcję nacyjności.
Naród nie jest bowiem tylko tym, co pamiętają jego członkowie.
Jest również tym, czego wspólnie nauczyli się robić.
W tym sensie pamięć narodowa posiada wymiar technologiczny.
Istnieją technologie polityczne, rodzinne, finansowe i wspólnotowe: od metod zachowania języka, poprzez mechanizmy przekazu religijnego, sposoby organizacji majątku i strategie migracyjne, aż po różne sposoby budowania sieci międzynarodowych.
Każde pokolenie otrzymuje część tej wiedzy od pokoleń wcześniejszych.
Niektóre historyczne umiejętności stają się w okresach stabilności zbędne, lecz nie znikają całkowicie. Pozostają jako pamięć utajona.
Kiedy zaś podobne okoliczności historyczne powracają, wiedzę tę można ponownie uruchomić.
Przetrwanie poprzez redundancję
Oba doświadczenia łączy jedna wspólna zasada:
nie powierzać całej ciągłości życia jednej instytucji.
Polacy nauczyli się, że istnienie narodowe nie może zależeć wyłącznie od państwa.
Brazylijczycy nauczyli się, że zachowanie bezpieczeństwa ekonomicznego nie może zależeć wyłącznie od bieżącej waluty.
W obu przypadkach odpowiedzią było tworzenie redundancji.
Jeżeli jedna instytucja zawodzi, inna zachowuje część jej funkcji.
Rodzina chroni to, czego państwo nie potrafi zachować.
Wspólnota chroni to, do czego nie dociera administracja publiczna.
Diaspora chroni to, czego przestaje dostarczać terytorium.
Majątek chroni to, czego nie potrafi zachować pieniądz.
Oszczędności, inwestycje i dywersyfikacja chronią to, czego nie jest w stanie zagwarantować sam bieżący dochód.
Logika ta tworzy prawdziwą architekturę przetrwania.
Uczyć się nacyjności innego narodu
Istnieje jeszcze jedna ważna konsekwencja.
Jeżeli nacyjność zawiera nagromadzoną wiedzę, poważne zbliżenie się do innej kultury oznacza coś więcej niż zainteresowanie jej muzyką, kuchnią czy literaturą.
Oznacza także poznawanie historycznych rozwiązań wypracowanych przez tę kulturę.
Przyjęcie Polski jako domu w Chrystusie, przez Chrystusa i dla Chrystusa oznacza zatem również studiowanie tego, jak Polacy zachowywali tożsamość, wiarę, rodzinę i pamięć wobec kolejnych imperiów, wojen i systemów politycznych.
Podobnie Polak zainteresowany doświadczeniem brazylijskim mógłby uczyć się od społeczeństwa, które rozwinęło ogromną praktyczną zdolność przystosowania się do inflacji, niestabilności pieniądza i nieustannie zmieniających się reguł gospodarczych.
Wymiana tych dwóch sposobów postrzegania świata staje się zatem wymianą wiedzy o przetrwaniu.
Jedna kultura może nauczyć drugą tego, czego sama musiała nauczyć się w sposób bolesny.
Nacyjność nie oznacza izolacji
Perspektywa ta pozwala również uniknąć sprowadzenia poczucia przyjęcia danego kraju jako domu do plemiennego zamknięcia.
Jeżeli każdy naród zgromadził określoną wiedzę właśnie dzięki własnej historii, kontakt między różnymi nacyjnościami może poszerzać repertuar obu stron.
Nie chodzi o zacieranie różnic.
Wręcz przeciwnie: wymiana posiada wartość właśnie dlatego, że historie są różne.
Polska posiada doświadczenia, których nie posiada Brazylia.
Brazylia posiada doświadczenia, których nie posiada Polska.
Społeczeństwo, które nauczyło się przetrwać utratę terytorium i suwerenności, ma do przekazania jednego rodzaju wiedzę.
Społeczeństwo, które nauczyło się przetrwać dezorganizację monetarną, może przekazać wiedzę innego rodzaju.
Spotkanie obu doświadczeń tworzy nową wiedzę.
Naród jako żywa pamięć
Nacyjność można więc rozumieć jako formę zastosowanej pamięci zbiorowej.
Historia przestaje być jedynie opowieścią o przeszłości i zaczyna funkcjonować jako rezerwuar rozwiązań.
Jedno pokolenie napotyka problemy i eksperymentuje z odpowiedziami.
Niektóre odpowiedzi zawodzą.
Inne działają.
Te, które działają, przekształcają się w nawyki, instytucje, rodzinne opowieści, obyczaje, zasady roztropności i pamięć kulturową.
Następne pokolenie otrzymuje to dziedzictwo.
I być może właśnie na tym polega jedna z najgłębszych funkcji tradycji: na niedopuszczeniu do tego, by każde pokolenie musiało od początku uczyć się wszystkiego, co jego przodkowie odkryli poprzez cierpienie.
Przetrwać, aby przekazać
Kultur przetrwania nie należy więc postrzegać wyłącznie jako kultur naznaczonych traumą.
Są one również kulturami ciągłości.
Prawdziwe zwycięstwo nie polega jedynie na przetrwaniu określonego kryzysu, lecz na zdolności przekazania następnym pokoleniom tego, co umożliwiło przetrwanie.
Polska przetrwała rozbiory, ponieważ potrafiła przekazać własną ideę Polski.
Brazylia przeszła przez kolejne kryzysy monetarne, ponieważ rodziny, przedsiębiorstwa i instytucje wypracowały mechanizmy adaptacji oraz ochrony majątku.
Kiedy wiedza ta zostaje zachowana, doświadczenie historyczne przekształca się w kapitał kulturowy.
W tym właśnie sensie nacyjność i przetrwanie spotykają się w jednym punkcie:
nacyjność jest również zbiorem rozwiązań, które umarli pozostawiają żyjącym, aby ci nie musieli ponownie zaczynać od zera.
Być może jest to jedna z najgłębszych form przyjęcia innego kraju jako domu w Chrystusie, przez Chrystusa i dla Chrystusa: nauczyć się tego, co jego przodkowie odkryli wtedy, gdy musieli walczyć o przetrwanie — i ofiarować w zamian to, czego nauczyła historia własnego kraju pochodzenia.
W tym spotkaniu więź z Brazylią przestaje być jedynie granicą i staje się szkołą.
Bibliografia komentowana
I — Nacyjność, przynależność i pamięć zbiorowa
ANDERSON, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Londyn: Verso.
Fundamentalne dzieło pozwalające zrozumieć naród jako wspólnotę kształtowaną historycznie przez ludzi, którzy — choć nigdy nie poznają osobiście większości swoich rodaków — uznają się za członków tej samej wspólnoty.
Książka, pierwotnie opublikowana w 1983 roku i później rozszerzana, stanowi ważną podstawę do zrozumienia tego, w jaki sposób język, prasa, pamięć i instytucje pozwalają wspólnocie narodowej wykraczać poza bezpośrednie doświadczenie jej członków.
Dla tezy niniejszego artykułu Anderson pomaga wyjaśnić, dlaczego wspólnota narodowa może nadal istnieć nawet wtedy, gdy jej członkowie są rozproszeni terytorialnie.
BORNEMAN, John. Belonging in the Two Berlins: Kin, State, Nation. Cambridge: Cambridge University Press, 1992.
Chociaż książka poświęcona jest podzielonym Niemcom okresu zimnej wojny, Borneman dostarcza szczególnie ważnego narzędzia pojęciowego dla rozwijanej w niniejszym artykule koncepcji nacyjności.
Jego analiza łączy pokrewieństwo, państwo, naród oraz codzienne praktyki przynależności, pokazując, że więź narodowa nie sprowadza się do statusu prawnego nadawanego przez państwo.
Jest to szczególnie użyteczne przy rozważaniu tego, w jaki sposób rodzina, pamięć, terytorium oraz instytucje wytwarzają konkretne formy przynależności.
Porównanie pozwala zastosować te kategorie do sytuacji, w których wspólnota narodowa przekracza granice polityczne albo trwa pomimo przemian państw.
JAN PAWEŁ II. Memory and Identity: Conversations at the Dawn of a Millennium. 2005.
Jan Paweł II przedstawia filozoficzną i chrześcijańską refleksję nad relacją między pamięcią, tożsamością, kulturą, narodem i doświadczeniem historycznym.
Dzieło to posiada szczególne znaczenie dla koncepcji nacyjności, która nie jest wyłącznie polityczna: wspólnota otrzymuje od wcześniejszych pokoleń dziedzictwo kulturowe i ponosi odpowiedzialność za jego przekazanie.
Dla argumentacji niniejszego artykułu szczególnie ważne jest rozumienie pamięci nie tylko jako wspomnienia cierpienia, lecz także jako narzędzia rozeznania służącego teraźniejszości.
Lekturę tę można uzupełnić encykliką Slavorum Apostoli z 1985 roku, w której Jan Paweł II analizuje relację między ewangelizacją a różnymi kulturami ludów słowiańskich.
Jest ona szczególnie interesująca dla zrozumienia, że chrześcijańska uniwersalność i różnorodność narodowa nie muszą być kategoriami przeciwstawnymi.
II — Polska: naród, rozbiory, diaspora i przetrwanie instytucjonalne
DAVIES, Norman. God's Playground: A History of Poland. Oxford: Oxford University Press.
Jedna z wielkich syntez historii Polski.
Davies pozwala prześledzić powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, rozbiory, zniknięcie państwa w 1795 roku, życie Polaków pod rządami sąsiednich imperiów oraz odbudowę suwerenności.
Dla tezy o „kulturze przetrwania” dzieło to jest szczególnie ważne, ponieważ pozwala historycznie dostrzec różnicę między zniknięciem państwa a zniknięciem narodu.
Struktura polityczna mogła zostać zniszczona, a mimo to język, religia, pamięć i świadomość historyczna nie znikały automatycznie.
SNYDER, Timothy. The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999. New Haven: Yale University Press, 2003.
Snyder analizuje historyczne przemiany polskiej, ukraińskiej, litewskiej i białoruskiej tożsamości narodowej na przestrzeni kilku stuleci.
Jest to dzieło szczególnie przydatne jako ochrona przed nadmiernie statycznym rozumieniem narodowości.
Granice, państwa i populacje ulegają zmianom; tożsamości narodowe również są budowane, przebudowywane i poddawane sporom.
Dla koncepcji nacyjności książka pozwala zrozumieć, że ciągłość narodowa nie oznacza bezruchu, lecz zdolność reorganizacji wobec przemian terytorialnych i politycznych.
PORTER-SZŰCS, Brian. Poland in the Modern World: Beyond Martyrdom. Wiley-Blackwell, 2014.
Znaczenie tej pracy zawiera się już w jej podtytule: zrozumieć Polskę poza martyrologią.
Jest to kwestia kluczowa dla zastosowanego tutaj pojęcia kultury przetrwania.
Społeczeństwa nie należy definiować jedynie poprzez krzywdy, których doświadczyło, lecz także poprzez instytucje, wybory, adaptacje oraz formy organizacji, które umożliwiły mu dalsze istnienie.
Książka pomaga zastąpić narrację wyłącznie ofiarniczą szerszą historią społeczną i kulturową nowoczesnej Polski.
LIBRARY OF CONGRESS. „The Nation of Polonia”. Kolekcja Polish/Russian Immigration and Relocation in U.S. History.
Źródło szczególnie istotne dla argumentu dotyczącego diaspory istniejącej jeszcze przed komunizmem.
Library of Congress dokumentuje wielką falę polskiej emigracji do Stanów Zjednoczonych pod koniec XIX i na początku XX wieku oraz szacuje, że do lat dwudziestych XX wieku do Stanów Zjednoczonych wyemigrowało ponad dwa miliony Polaków.
Chicago stało się jednym z głównych ośrodków tej wspólnoty.
Pokazuje to, że międzynarodowa Polonia była już silnie ukształtowana na wiele dziesięcioleci przed ustanowieniem reżimu komunistycznego po II wojnie światowej.
Źródło to ma również znaczenie koncepcyjne: pokazuje, w jaki sposób wspólnota narodowa może odtwarzać się poza swoim terytorium poprzez rodziny, kościoły, stowarzyszenia, prasę, szkoły i sieci migracyjne.
W tym sensie diaspora nie jest jedynie rozproszeniem. Może przekształcić się w eksterytorialną infrastrukturę nacyjności.
III — Brazylia: inflacja, indeksacja i ekonomiczna kultura przetrwania
ARIDA, Pérsio; LARA RESENDE, André. „Inertial Inflation and Monetary Reform in Brazil”. Texto para Discussão nr 85. Departamento de Economia da PUC-Rio, 1985.
Klasyczny tekst brazylijskiej debaty dotyczącej inflacji inercyjnej.
Arida i Lara Resende analizują mechanizmy, dzięki którym inflacja może nabrać własnej dynamiki poprzez kontrakty, oczekiwania oraz systemy indeksacji.
Dla niniejszego artykułu praca ta jest ważna, ponieważ pokazuje, że brazylijska inflacja nie była jedynie serią epizodycznych wzrostów cen. Przeniknęła głęboko do architektury instytucjonalnej gospodarki.
Pomaga to zrozumieć, dlaczego brazylijskie społeczeństwo musiało wykształcić równie wyrafinowaną wiedzę praktyczną.
Jeżeli kontrakty, wynagrodzenia, inwestycje finansowe i ceny uwzględniały oczekiwania inflacyjne, rodziny i przedsiębiorstwa musiały nauczyć się myśleć nieustannie w kategoriach wartości realnej, a nie tylko nominalnej.
SIMONSEN, Mario Henrique. 30 anos de indexação. Rio de Janeiro: Fundação Getulio Vargas, 1995.
Simonsen analizuje jedną z centralnych cech brazylijskiego doświadczenia gospodarczego XX wieku: szerokie wykorzystywanie mechanizmów indeksacji.
Dzieło to jest szczególnie ważne dla zrozumienia, w jaki sposób gospodarka brazylijska stworzyła instytucje mające umożliwiać funkcjonowanie kontraktów i aktywów w środowisku inflacyjnym.
Katalog bibliograficzny odnotowuje publikację pracy przez FGV w 1995 roku, poświęconą właśnie indeksacji oraz inflacji w Brazylii.
Dla przedstawionej tutaj tezy Simonsen pomaga wykazać, że ekonomiczna kultura przetrwania nie powstaje jedynie poprzez zachowania gospodarstw domowych.
Może stać się również architekturą prawną, finansową i kontraktową.
CARDOSO, Eliana. „Da inércia à megainflação: o Brasil nos anos 80”. Pesquisa e Planejamento Econômico, t. 21, nr 1, kwiecień 1991.
Cardoso analizuje przyspieszenie brazylijskiej inflacji w latach osiemdziesiątych, wiążąc jej rozwój z kryzysem bilansu płatniczego, dewaluacjami walutowymi, polityką gospodarczą oraz niepowodzeniem kolejnych programów stabilizacyjnych.
Jest to szczególnie odpowiednie źródło do rekonstrukcji przejścia od inflacji już wysokiej do sytuacji coraz bardziej zbliżonej do megainflacji.
Dla tego artykułu znaczenie pracy jest przede wszystkim historyczne: pomaga wyjaśnić środowisko, w którym brazylijskie rodziny i przedsiębiorstwa nabyły praktyki ochrony majątku, które później pozostały częścią narodowej pamięci ekonomicznej.
IPEA. „Anos 1980, década perdida ou ganha?”
Przydatny materiał instytucjonalny służący kontekstualizacji historycznej.
IPEA wskazuje, że brazylijska inflacja przekroczyła poziom 100% rocznie już w 1980 roku, a dekadę tę wiąże z kryzysem zadłużenia zagranicznego, stagnacją oraz rozwojem inflacji inercyjnej.
Chociaż materiał ten nie zastępuje specjalistycznych prac akademickich, stanowi dobre źródło pozwalające czytelnikowi niebędącemu ekonomistą zrozumieć skalę przełomu, który ukształtował tamto pokolenie.
MIĘDZYNARODOWY FUNDUSZ WALUTOWY. Historyczne opracowania dotyczące inflacji i stabilizacji w Brazylii.
Opracowania MFW dostarczają międzynarodowego i ilościowego punktu odniesienia.
Jedna z analiz dotyczących brazylijskich stóp procentowych wskazuje, że w latach 1980–1988 roczna inflacja utrzymywała się na bardzo wysokim poziomie, ze średnią przekraczającą 200%, podczas gdy inne opracowania podkreślają stabilizację osiągniętą dzięki Planowi Real od 1994 roku.
Źródła te są szczególnie przydatne dla empirycznego uzasadnienia jednej z ważnych tez artykułu: pokolenie Brazylijczyków ukształtowane w tamtych latach nie mierzyło się jedynie z inflacją nieco wyższą niż w stabilnych gospodarkach, lecz z głęboką zmianą czasowego funkcjonowania pieniądza.
IV — Klucz interpretacyjny: kultury przetrwania
Żadne z tych dzieł, rozpatrywane osobno, nie formułuje dokładnie kategorii „kultury przetrwania” zastosowanej w niniejszym artykule.
Jest ona konstrukcją interpretacyjną powstałą w wyniku porównania odmiennych doświadczeń historycznych.
Od Bornemana można zaczerpnąć analizę przynależności budowanej na styku pokrewieństwa, państwa i narodu.
Od Andersona — zdolność wspólnoty narodowej do istnienia jako rzeczywistość społeczna wykraczająca poza bezpośredni kontakt między jej członkami.
Od Daviesa, Snydera i Portera-Szűcsa — konkretne doświadczenie polskiej ciągłości poprzez zmiany granic, rozbiory, wojny, okupacje i reorganizacje polityczne.
Historia Polonii pokazuje natomiast, że diaspora może stanowić terytorialne przedłużenie wspólnoty narodowej, a nie tylko jej porzucenie.
Od Jana Pawła II pochodzi moralny wymiar pamięci: to, co wspólnota pamięta, uczestniczy w kształtowaniu tego, czym się staje.
Od Aridy, Lary Resende, Simonsena i Cardoso pochodzi brazylijskie doświadczenie społeczeństwa zmuszonego do budowania instytucji i zachowań zdolnych funkcjonować wówczas, gdy pieniądz przestawał zapewniać stabilność w czasie.
Zestawienie tych tradycji badawczych pozwala zaproponować bardziej precyzyjne sformułowanie:
nacyjność jest również nagromadzoną wiedzą społeczną.
Naród przekazuje bowiem nie tylko to, w co wierzy albo co pamięta, lecz także to, czego nauczył się robić, aby móc dalej istnieć.
Doświadczenie polskie zgromadziło wiedzę dotyczącą zachowania wspólnoty wobec utraty suwerenności, zmian terytorialnych i rozproszenia ludności.
Doświadczenie brazylijskie zgromadziło wiedzę dotyczącą ochrony ekonomicznej wobec inflacji, indeksacji i niestabilności monetarnej.
Nie są to doświadczenia równoważne.
Można je jednak porównywać jako procesy, poprzez które długotrwałe kryzysy przekształcają rozwiązania nadzwyczajne w przekazywalną pamięć instytucjonalną.
Właśnie tutaj wymiana oparta na poczuciu przyjęcia tych dwóch krajów jako jednego domu w Chrystusie, przez Chrystusa i dla Chrystusa nabiera głębszego znaczenia.
Przyjęcie innego narodu jako domu w ten sposób nie oznacza bowiem jedynie przyjęcia jego symboli.
Oznacza także stanie się uczniem jego doświadczenia historycznego: uczenie się tego, co odkrył na temat przetrwania, przekazywanie tego, czego nauczyła własna historia, oraz umożliwienie, aby wiedza zdobyta poprzez cierpienie jednego pokolenia mogła służyć roztropności następnych.
