„Koniec Historii” u H. G. Wellsa i Francisa Fukuyamy: ciągłość, zerwanie i teleologia polityczna

Wprowadzenie

Idea „końca Historii” stała się szeroko znana we współczesnej debacie politycznej i filozoficznej dzięki dziełu Francisa Fukuyamy, opublikowanemu w kontekście upadku Związku Radzieckiego i pozornego triumfu demokracji liberalnej. Jednakże ta koncepcja nie powstała w próżni. Wpisuje się ona w starszą tradycję intelektualną, której korzenie można odnaleźć między innymi u Herberta George’a Wellsa, zwłaszcza w jego książce The New World Order (1940).

Mimo że autorów dzieli pół wieku, odmienne konteksty historyczne oraz istotne różnice ideologiczne, Wells i Fukuyama podzielają wspólną strukturę pojęciową: przekonanie, że Historia posiada kierunek, sens oraz punkt kulminacyjny. Niniejszy artykuł analizuje zbieżności i rozbieżności między tymi dwiema koncepcjami „końca Historii”, ukazując ich teleologiczną podstawę oraz konsekwencje polityczne.

Teleologia historyczna u H. G. Wellsa

W The New World Order Wells wychodzi z założenia, że epoka suwerennych państw narodowych dobiegła końca. Jego zdaniem rozwój naukowy, technologiczny i gospodarczy uczynił tradycyjne formy organizacji politycznej przestarzałymi. Historia, rozumiana jako konflikt między narodami, ideologiami i konkurującymi systemami, została wyczerpana.

W tym sensie „koniec Historii” u Wellsa nie jest jedynie diagnozą, lecz projektem. Autor wprost proponuje budowę nowego porządku światowego opartego na trzech filarach:

• kolektywizmie gospodarczym

• scentralizowanym prawie międzynarodowym

• edukacji jako narzędziu inżynierii społecznej

Wells postrzega nowy porządek jako wyższy etap cywilizacji, zarządzany przez elity techniczne i intelektualne, w którym konflikty ideologiczne i narodowe zostaną przezwyciężone dzięki globalnej racjonalizacji. Tradycyjna historia polityczna ustępuje miejsca naukowemu zarządzaniu ludzkością.

Jest to zatem wizja normatywna: Historia musi się zakończyć, aby nowy porządek mógł zostać ustanowiony.

„Koniec Historii” u Francisa Fukuyamy

W The End of History and the Last Man (1992) Fukuyama formułuje ideę końca Historii w kategoriach analitycznych i opisowych. Według niego klęska faszyzmu i komunizmu oznaczała upadek głównych ideologicznych alternatyw wobec demokracji liberalnej.

Zgodnie z jego tezą ludzkość osiągnęła ostateczny etap swojej ewolucji politycznej: system oparty na gospodarce rynkowej, prawach jednostki i instytucjach demokratycznych. Historia, rozumiana jako rywalizacja wielkich modeli ideologicznych, dobiegła końca.

W przeciwieństwie do Wellsa, Fukuyama nie proponuje radykalnej transformacji porządku światowego. Twierdzi on, że ten porządek już zwyciężył. Koniec Historii nie jest projektem, lecz diagnozą.

Wspólna struktura filozoficzna: Hegel i teleologia

Pomimo różnic treściowych, obaj autorzy dzielą wspólne podstawy filozoficzne: dziedzictwo heglowskie. U Hegla Historia jest pojmowana jako proces racjonalny, ukierunkowany na stopniową realizację wolności.

Wells i Fukuyama przejmują tę strukturę:

• Historia ma kierunek

• Historia ma sens

• Historia kulminuje w wyższej formie organizacji

Dla Wellsa tą kulminacją jest technokratyczny i kolektywistyczny porządek światowy. Dla Fukuyamy – demokracja liberalna. W obu przypadkach konflikt polityczny jawi się jako zjawisko przejściowe, a przyszłość jako zasadniczo stabilna.

Projekt kontra diagnoza

Główna różnica między tymi autorami dotyczy roli, jaką przypisują działaniu ludzkiemu.

Wells opowiada się za świadomą rewolucją intelektualną i instytucjonalną, prowadzoną przez oświecone elity. Nowy porządek musi zostać aktywnie zbudowany. Wells występuje w roli inżyniera społecznego.

Fukuyama natomiast prezentuje się jako analityk historyczny. Nie postuluje głębokich zmian strukturalnych, lecz opisuje konsolidację modelu, który – jego zdaniem – już się narzucił.

W skrócie:

• Wells: „Historia się skończyła; teraz musimy stworzyć nowy porządek.”

• Fukuyama: „Historia się skończyła; nowy porządek już zwyciężył.”

Ciągłość ideologiczna i implikacje polityczne

Pomimo różnic istnieje między tymi autorami ciągłość pojęciowa. Obaj, bezpośrednio lub pośrednio, legitymizują centralizację normatywną, osłabienie suwerenności narodowej oraz uniwersalizację określonych wartości politycznych.

Wells dostarcza intelektualnego projektu globalnego zarządzania. Fukuyama dostarcza jego historycznej legitymizacji. W obu przypadkach pluralizm polityczny i kulturowy bywa relatywizowany w imię rzekomego wspólnego przeznaczenia ludzkości.

Zakończenie

Idea „końca Historii” u Fukuyamy jest rzeczywiście powiązana z wcześniejszą koncepcją H. G. Wellsa – nie tyle poprzez konkretną treść, ile poprzez wspólną strukturę filozoficzną.

Obaj autorzy operują w ramach teleologicznej wizji Historii, wywodzącej się z Hegla, według której rozwój ludzkości nieuchronnie zmierza ku ostatecznej formie organizacji politycznej.

Wells proponuje ją jako projekt rewolucyjny. Fukuyama przedstawia ją jako już utrwalony rezultat historyczny. W obu przypadkach Historia przestaje być otwartym polem możliwości i zostaje przedstawiona jako proces o ustalonym celu – koncepcja niosąca ze sobą głębokie konsekwencje polityczne, kulturowe i antropologiczne.

Bibliografia komentowana

1. WELLS, H. G. The New World Order. Londyn, 1940.

Dzieło kluczowe dla zrozumienia projektu technokratycznego i kolektywistycznego porządku światowego. Wells nie opisuje spisku, lecz jawny projekt polityczny oparty na przezwyciężeniu państw narodowych, centralizacji prawa oraz wykorzystaniu edukacji jako narzędzia transformacji społecznej. Niezbędne do zrozumienia intelektualnych podstaw nowoczesnego globalnego zarządzania.

2. FUKUYAMA, Francis. The End of History and the Last Man. Nowy Jork: Free Press, 1992.

Książka, która spopularyzowała tezę, że demokracja liberalna stanowi ostateczny etap politycznej ewolucji ludzkości. Fukuyama opiera się na heglowskiej interpretacji, zapośredniczonej przez Alexandre’a Kojève’a, aby uzasadnić, że wielkie spory ideologiczne zakończyły się po zimnej wojnie.

3. HEGEL, G. W. F. Filozofia dziejów. Różne wydania.

Filozoficzna podstawa idei Historii jako procesu racjonalnego i teleologicznego. Hegel pojmuje rozwój historyczny jako stopniową realizację wolności – koncepcję, która wpływa zarówno na Wellsa, jak i na Fukuyamę, choć w odmienny sposób.

4. KOJÈVE, Alexandre. Wprowadzenie do lektury Hegla. Rio de Janeiro: Contraponto.

Autor reinterpretacji Hegla w XX wieku i bezpośrednie źródło inspiracji dla Fukuyamy. Kojève broni tezy, że Historia kończy się wraz z osiągnięciem powszechnego uznania – idei centralnej dla koncepcji „końca Historii”.

5. MORRIS, Brian. H. G. Wells and the End of Culture. Londyn: Croom Helm.

Studium krytyczne myśli politycznej Wellsa, ukazujące powiązania jego wizji technokratycznej z postępowym scjentyzmem i socjalizmem fabiańskim.

6. GRAY, John. Black Mass: Apocalyptic Religion and the Death of Utopia. Londyn: Penguin.

Analiza nowoczesnych ideologii jako świeckich spadkobierców struktur religijnych o charakterze eschatologicznym. Pomocna w zrozumieniu, jak „koniec Historii” sekularyzuje dawne idee zbawienia i historycznego spełnienia.

7. HOBSBAWM, Eric. Wiek skrajności. São Paulo: Companhia das Letras.

Kontekstualizuje XX wiek jako epokę globalnych konfliktów ideologicznych, umożliwiając krytyczną ocenę tezy Fukuyamy w świetle późniejszych wydarzeń.